Bratysława

Bratysława
Bratislava
Ilustracja
Panorama Bratysławy (widok z zamku),
Zamek Bratysławski,
Brama Michalska,
fontanna na placu Hodžy i Pałac Prezydencki,
detal pomnika na Slavínie,
brzeg Dunaju
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Słowacja
Kraj bratysławski
Prawa miejskie 1291
Burmistrz Matúš Vallo[1]
Powierzchnia 367,5 km²
Wysokość 126–514 m n.p.m.
Populacja (2019)
• liczba ludności
• gęstość

437 725[2]
1191 os./km²
Nr kierunkowy +421–2
Kod pocztowy 810 00
Tablice rejestracyjne BA, BL, BT
Podział miasta 5 powiatów miejskich
17 dzielnic
20 okręgów
Położenie na mapie kraju bratysławskiego
Mapa lokalizacyjna kraju bratysławskiego
Bratysława
Bratysława
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Bratysława
Bratysława
Ziemia48°08′48,57″N 17°06′26,06″E/48,146825 17,107239
Strona internetowa

Bratysława (słow. i cz. Bratislava[3], wym. [ˈbracɪslava] i; niem. Pressburg[3]; węg. Pozsony[3]; pol. dawniej Pożoń, także Preszburg[4]) – stolica oraz największe miasto Słowacji pod względem liczby mieszkańców (437 725 mieszkańców[5][6]) i powierzchni (367,5 km²[7]). Jest jedyną stolicą na świecie, która graniczy z dwoma państwami, tj. na południu z Węgrami, a na zachodzie z Austrią[8].

Bratysława jest siedzibą najwyższych władz państwowych i kraju bratysławskiego (Bratislavský kraj), a także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji bratysławsko-trnawskiej (Bratislavsko-trnavská aglomerácia) i aglomeracji bratysławsko-trnawsko-nitrzańskiej (Bratislavsko-trnavsko-nitrianska aglomerácia). Stanowi ona również centrum życia kulturalnego, społecznego, gospodarczego i politycznego. Skupia w sobie liczne placówki o znaczeniu i statusie narodowym oraz międzynarodowym.

Mapa Bratysławy

Miasto stołeczne Słowacji leży na 48° 09′ szerokości geograficznej północnej i 17° 07′ długości geograficznej wschodniej. Są to współrzędne geograficzne Urzędu Miasta Stołecznego Bratysławy usytuowanego w centralnej części miasta. Najbardziej wysunięty punkt na wschód znajduje się w dzielnicy Podunajské Biskupice; na północ i zachód – w dzielnicy Devínska Nová Ves; na południe – w dzielnicy Čunovo[9].

Bratysława jako stolica ma nietypowe, peryferyjne położenie, tj. usytuowana jest na południowo-zachodnich krańcach Słowacji, co nie jest dla niej korzystne, jednakże sąsiedztwo takich metropolii jak: Wiedeń (odległość około 60 km) czy Budapeszt (odległość około 195 km) rekompensuje tę lokalizację[10].

Ujście Morawy do Dunaju
Devínska Kobyla – stanowisko botaniczne obfitujące w gatunki kserotermiczne
Sandberg (Pieskový vrch) – stanowisko paleontologiczne obfitujące w skamieniałości; porośnięty roślinnością ciepłolubną

Stolica Słowacji zajmuje powierzchnię 367,9 km². Od wschodu i południowego wschodu graniczy z powiatem Senec (okres Senec), od północnego wschodu – z powiatem Pezinok (okres Pezinok), od północy – z powiatem Malacky (okres Malacky), od zachodu – z Austrią, a od południa – z Węgrami. Do miejscowości leżących niedaleko Bratysławy należą: po stronie słowackiej – Hamuliakovo, Kalinkovo, Malinovo, Most pri Bratislave, Ivanka pri Dunaji, Marianka i Stupava, po stronie austriackiej – Deutsch Jahrndorf oraz Kittsee, Berg i Marchegg (byłe słowacko-austriackie przejścia graniczne), a po stronie węgierskiej – Rajka (byłe słowacko-węgierskie przejście graniczne)[11].

Bratysława rozpościera się na obydwu brzegach Dunaju, u ujścia Morawy (Morava) do Dunaju (w dzielnicy Devín tworzy krótką granicę słowacko-austriacką) oraz na wzgórzach Małych Karpat (Malé Karpaty). Obejmuje także skrajne obszary, tj. południową część Niziny Zahorskiej (Záhorská nížina) i zachodnią część Niziny Naddunajskiej (Podunajská nížina). Najwyżej położonym terenem jest wzgórze – Devínska Kobyla (514 m n.p.m.), zaś najniższym – rzeka Dunaj (126 m n.p.m.).

Klimat

Bratysława należy do strefy klimatu umiarkowanego ciepłego[12][13][14]. Klimat dodatkowo charakteryzuje się dużą częstotliwością wiatrów[15][16]. Temperatury okresu wegetacyjnego pozwalają na uprawę niektórych gatunków roślin, rozpowszechnionych w krajach śródziemnomorskich, m.in. winorośli i kasztana jadalnego[17][18].

Pierwsza informacja o liczbie ludności Bratysławy pochodzi z końca XIV w. Według niej obecna stolica Słowacji liczyła wtedy 7500 osób. W 1720 roku w Bratysławie żyło 7943 osób[19] a w 1858 – 50 800 osób[4]. Na podstawie wyników spisu statystycznego w 1869 roku (pierwszy raz wyniki były gromadzone dla poszczególnych miejscowości) doliczono się 50 055 mieszkańców Bratysławy, zaś w 2009 – 431 061, co stanowiło 7,95% ogółu ludności kraju (Słowacja: 5 424 925). Dowodzi to, że w ciągu 140 lat liczba ludności Bratysławy zwiększyła się o 381 006 osób.

Zmiany w zaludnieniu i powierzchni Bratysławy w latach 1869–2014 [20] [21].
Rok Powierzchnia (w km²) Liczba ludności1 Gęstość zaludnienia (os./km²)
1869 53,102 50 055 943
1880 53,102 51 451 969
1890 53,102 56 048 1056
1900 53,102 65 867 1240
1910 53,102 78 223 1473
1921 53,102 93 189 1755
1930 53,102 123 844 2332
1940 53,102 138 966 2617
1950 193,642 192 896 996
1961 193,64 241 796 1249
1970 193,64 285 448 1474
1980 367,583 380 259 1035
1991 367,58 442 197 1203
2001 367,58 428 672 1166
2007 367,58 426 927 1162
2008 367,58 428 791 1167
2009 367,66 431 061 1172
2014 367,90 432 801 1177
1wielkości bezwzględne
21943 – przyłączono Karlovą Ves; 1946 – przyłączono Devín, Dúbravkę, Lamač, Petržalkę, Prievoz, Račę, Vajnory
31972 – przyłączono Čunovo, Devínską Novą Ves, Jarovce, Podunajskie Biskupice, Rusovce, Vrakunię, Záhorską Bystricę

Na podstawie danych statystycznych z 2009 roku Bratysława odznaczała się korzystną strukturą wieku, bowiem największy odsetek, tj. 63,76% (274 832) stanowiły osoby w wieku produkcyjnym (mężczyźni od 15. do 59. roku życia; kobiety od 15. do 54. roku życia)[a][20]. Najmniejszy odsetek – 12,09% (52 109) tworzyły osoby w wieku przedprodukcyjnym[a]. Tego samego roku kobiety stanowiły 53,03% (228 604; współczynnik feminizacji: 113 kobiet na 100 mężczyzn), zaś mężczyźni – 46,97% ogółu (202 457; współczynnik maskulinizacji: 89 mężczyzn na 100 kobiet). W tym samym czasie odnotowano 5052 urodzeń żywych (współczynnik urodzeń: 11,72‰), a jednocześnie – 3995 zgonów (współczynnik zgonów: 9,27‰) oraz zarejestrowano 2483 zawartych małżeństw (współczynnik zawartych małżeństw: 5,76‰), a także – 1178 rozwodów (współczynnik rozwodów: 2,73‰). Przyrost naturalny wynosił 1057 (współczynnik przyrostu naturalnego: 2,45‰). Przyrost rzeczywisty osiągnął poziom 2270[20].

W 1910 roku miasto liczyło 78 229 mieszkańców, w tym 32 790 Niemców, 31 705 Węgrów, 11 673 Słowaków, 1242 Czechów, 351 Chorwatów oraz 115 Polaków.

Jak podaje spis statystyczny przeprowadzony w 2001 roku, Słowacy stanowili 91,39%, Węgrzy – 3,84%, Czesi – 1,86%, Niemcy – 0,28%, Morawianie – 0,15%, Rusini – 0,11%, Ukraińcy – 0,11, Romowie – 0,10%, Polacy – 0,08% a inne narodowości – 2,08% ogółu ludności stolicy[22].

Dzisiejsze terytorium Bratysławy powstało pierwotnie w wyniku łączenia osad, a następnie przyłączania miejscowości z pobliskiej okolicy. W 1943 roku przyłączono miejscowość – Karlova Ves, a trzy lata później terytorium Bratysławy rozrosło się dzięki wcieleniu takich miejscowości jak: Devín, Dúbravka, Lamač, Petržalka, Prievoz, Rača i Vajnory. W 1954 roku utworzono 4 okręgi, a w 1960 roku – 12. Następnie w 1972 roku miało miejsce ponowne włączanie przyległych miejscowości: Čunovo, Jarovce, Rusovce, Devínska Nová Ves, Záhorská Bystrica, Podunajské Biskupice, Vrakuňa, a także miasto podzielono na 4 okręgi: Bratysława I (obvod Bratislava I), Bratysława II (obvod Bratislava II), Bratysława III (obvod Bratislava III), Bratysława IV (obvod Bratislava IV). W 1986 roku utworzono 5 okręg: Bratysława V (obvod Bratislava V)[21].

Od 1996 roku dzielnice Bratysławy istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 powiatów, tzw. powiatów miejskich (mestské okresy), 17 dzielnic i 20 okręgów[9][23].

Podział administracyjny Bratysławy od 1996 roku z uwzględnieniem zespołów mieszkaniowych i urbanistycznych [23] [24].
Powiaty Dzielnice Okręgi katastralne Zespoły mieszkaniowe i urbanistyczne
Bratislava I1 Staré Mesto Staré Mesto
Bratislava II2 Ružinov Nivy, Ružinov, Trnávka Nivy, Ostredky, Pošeň, Prievoz, Štrkovec, Trávniky, Trnávka, Vlčie hrdlo
Vrakuňa Vrakuňa Dolné hony
Podunajské Biskupice Podunajské Biskupice Dolné hony, Ketelec, Lieskovec, Medzi jarkami
Bratislava III3 Nové Mesto Nové Mesto, Vinohrady Ahoj, Jurajov dvor, Koliba, Kramáre, Mierová kolónia, Pasienky (Kuchajda), Vinohrady
Rača Rača Krasňany, Rača, Východné
Vajnory Vajnory
Bratislava IV4 Karlova Ves Karlova Ves Dlhé diely, Kútiky, Líščie údolie, Mlynská dolina, Patrónka, Rovnice
Dúbravka Dúbravka Krčace, Podvornice, Záluhy
Lamač Lamač Podháj, Rázsochy
Devín Devín
Devínska Nová Ves Devínska Nová Ves Devínske Jazero, Kostolné, Paulinské, Podhorské, Sídlisko Stred, Vápenka
Záhorská Bystrica Záhorská Bystrica
Bratislava V5 Petržalka Petržalka Dvory, Háje (Starý háj, Zrkadlový háj), Janíkov dvor, Kapitulský dvor, Kopčany, Lúky, Ovsište,
Jarovce Jarovce
Rusovce Rusovce
Čunovo Čunovo
1centrum miasta; 2wschodnia i południowo-wschodnia część miasta; 3północna i północno-wschodnia część miasta; 4zachodnia część miasta; 5część miasta na prawym brzegu Dunaju, tzw. przyczółek bratysławski.
Plan Bratysławy z 1895 r.
Widok na miasto
Widok z tarasu widokowego Nowego Mostu na katedrę św. Marcina
Dunaj w Bratysławie: Nowy Most, w tle dzielnica Petržalka

Bratysława rozpościera się na dwóch trasach handlowych, tj. na szlaku bursztynowym, który łączył Morze Bałtyckie z Morzem Śródziemnym, czyli północną Europę z południową oraz na szlaku dunajskim, który biegnąc wzdłuż rzeki Dunaj, umożliwiał dostęp do Morza Czarnego, a tym samym łączył zarówno zachodnią i wschodnią Europę z południowo-wschodnią. Obydwie drogi krzyżowały się na obszarze dzisiejszej dzielnicy Devín, w której znajduje się Zamek Devín, pełniący w dawnych czasach funkcję obronną nad tymi szlakami[25].

Dzisiejsze miasto powstało z osady pod Zamkiem Bratysławskim. Obecnie stanowi ono jądro historyczne Bratysławy, którego areał tworzą 3 jednostki: średniowieczne miasto ograniczone systemem wałowym, areał zamku i podzamcze. Kiedyś wjazd do miasta umożliwiały 4 bramy[26], tj. od strony wschodniej – Brama Laurińska (Laurinská brána)[27][28], nazywana też Bramą Wawrzyniecką (Vavrinecká brána), od północnej – Brama Michalska (Michalská brána)[27], od zachodniej – Brama Wydrycka (Vydrická brána; zachowała się część fortyfikacji)[27], nazywana też Bramą Ciemną (Tmavá brána) lub Bramą Wiedeńską (Viedenská brána), a od południa – Brama Rybacka (Rybárska brána; zachowały się fundamenty)[27][29]. Do dziś przetrwała jedynie Brama Michalska, prowadząca do dzielnicy Stare Miasto (Staré Mesto).

Niektóre wydarzenia historyczne

Historyczna tabliczka z nazwą ulicy z okresu austro-węgierskiego

Nazwa

Duży wpływ na Bratysławę mieli Węgrzy i Niemcy. Zmieniała się również nazwa miasta, niektóre z nazw używane były równocześnie aż do I wojny światowej, do dziś Pressburg jest oficjalnie niemiecką alternatywą Bratysławy, Pozsonywęgierską, Prešporok – starą nazwą słowacką, a Prešpurk starą nazwą czeską. W Polsce używano wcześniej m.in. nazwy Pożoń.

Do historycznych nazw miasta stołecznego Słowacji należą:

  • Wratislaburgum[3][30], Pisonium (805)[3],
  • Braslavespurch[30], Brezalauspurc (907)[3],
  • Breslava Civitas (1038),
  • Brezezburg (1042)[3],
  • Breisburg[3], Breziburg[3], Brezzizburch[3], Preslawaspurch (1052)[3],
  • Bresburg, Bresburch, Bossen (1108)[3],
  • Bosonium (1146),
  • Poson[3], Posonium (XIII–XIV w.)[3],
  • Istropolis[30], Bosonium (1146)[3],
  • Posonium (XV w.),
  • Presburg, Pressburg (XVII/XVIII w.),
  • Posony, Pozsony (XVIII, XIX w.),
  • Prešporok (XVIII w.),
  • Břetislav, Břetislava, Braťislava (nad Dunajom) (XIX w.), Bratislav[3].

Nazwa Bratislava została pierwszy raz użyta przez szturowców (štúrovci) po 1844 roku, ale urzędowo przyjęta została w 1919 roku[3][31]. Jednocześnie pod koniec 1918 r. pojawiła się propozycja, by miasto przemianować na Wilson lub Vilsonovo mesto na cześć prezydenta USA Woodrowa Wilsona, jednak pomysł nie przyjął się[32][33].

Zamek Bratysławski
Ruiny Gerulaty
Pałac Prezydencki

Zabytki

Muzeum Transportu
Słowacki Teatr Narodowy
Čumil – jedna z rzeźb w mieście

W Bratysławie znajdują się liczne placówki kulturalne, m.in.:

biblioteki[34]:

  • Biblioteka Uniwersytecka (Univerzitná knižnica) – Swoją działalność rozpoczęła, jako biblioteka akademicka Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie, w 1919 roku. Od 1954 roku jest biblioteką naukową, dostępną dla szerokiej publiczności[35];
  • Biblioteka Główna Słowackiej Akademii Nauk (Ústredná knižnica Slovenskej akadémie vied);
  • Słowacka Biblioteka Pedagogiczna (Slovenská pedagogická knižnica);
  • Słowacka Biblioteka Lekarska (Slovenská lekárska knižnica);

filharmonie[36]:

galerie[37]:

muzea[38]:

  • Muzeum Gazownictwa (Plynárenské múzeum);
  • Muzeum Handlu (Múzeum obchodu);
  • Muzeum Jána Cikkera (Múzeum Jána Cikkera);
  • Muzeum Kultury Fizycznej w Republice Słowackiej (Múzeum telesnej kultúry v Slovenskej republike);
  • Muzeum Milana Dobesa (Múzeum Milana Dobesa);
  • Muzeum Policji Republiki Słowackiej (Múzeum polície Slovenskej republiky);
  • Muzeum Szkolnictwa i Pedagogiki (Múzeum školstva a pedagogiky);
  • Muzeum Transportu (Múzeum dopravy);
  • Słowackie Muzeum Narodowe (Slovenské národné múzeum) wraz z bratysławskimi oddziałami, takimi jak[39]:
    • Muzeum Archeologiczne (Archeologické múzeum);
    • Muzeum Historyczne (Historické múzeum) z siedzibą w Zamku Bratysławskim (Bratislavský hrad);
    • Muzeum Muzyczne (Hudobné múzeum);
    • Muzeum Kultury Chorwatów na Słowacji (Múzeum kultúry Chorvátov na Slovensku);
    • Muzeum Kultury Niemców Karpackich (Múzeum kultúry karpatských Nemcov);
    • Muzeum Kultury Węgrów na Słowacji (Múzeum kultúry Maďarov na Slovensku);
    • Muzeum Kultury Żydowskiej (Múzeum židovskej kultúry);
    • Muzeum Historii Naturalnej (Prírodovedné múzeum);
    • Pawilon Wystawienniczy Podzamcze (Výstavný pavilón Podhradie);
  • Muzeum Miasta Bratysławy (Múzeum mesta Bratislavy) wraz z oddziałami, takimi jak[40]:
    • Muzeum Arthura Fleischmanna (Múzeum Arthura Fleischmanna);
    • Muzeum Broni (Múzeum zbraní);
    • Muzeum Farmacji (Múzeum farmácie) z siedzibą w zabytkowej aptece Pod Czerwonym Rakiem (lekáreň U červeného raka);
    • Muzeum Historii Miasta (Múzeum dejín mesta);
    • Muzeum Janka Jesenskiego (Múzeum Janka Jesenského);
    • Muzeum Johanna Nepomuka Hummla (Múzeum Johanna Nepomuka Hummela);
    • Muzeum Winogrodnictwa (Múzeum vinohradníctva);
    • Muzeum Wnętrz Historycznych (Múzeum historických interiérov);
    • Muzeum Zegarów (Múzeum hodín);

teatry[41]:

  • Słowacki Teatr Narodowy (Slovenské národné divadlo);
  • Teatr Miejski im. Pavla Országha Hviezdoslava (Mestské divadlo Pavla Országha Hviezdoslava)[42];

inne:

Budynek rektoratu i Wydziału Prawa Uniwersytetu Komeńskiego

Miasto posiada szkoły wyższe, do których należą[43]:

państwowe:

publiczne:

prywatne:

  • Wyższa Szkoła Paneuropejska (Bratysławska Wyższa Szkoła Prawa; Bratislavská vysoká škola práva, Paneurópska vysoká škola);
  • Wyższa Szkoła Ekonomii i Zarządzania w Administracji Publicznej (Vysoká škola ekonómie a menežmentu verejnej správy);
  • Wyższa Szkoła Zdrowia i Pomocy Społecznej Świętej Elżbiety (Vysoká škola zdravotníctva a sociálnej práce sv. Alžbety).

Na terenie Bratysławy działa kilka ośrodków naukowo-badawczych, naukowo-kulturalnych, m.in.:

  • Instytut Informatyki i Statystyki Infostat (Inštitút informatiky a štatistiky Infostat);
  • Instytut Badawczy Geodezji i Kartografii (Výskumný ústav geodézie a kartografie);
  • Instytut Badawczy Gospodarki Wodnej (Výskumný ústav vodného hospodárstva);
  • Miejski Instytut Ochrony Pamiątek (Mestský ústav ochrany pamiatok);
  • Ogród Botaniczny Uniwersytetu Komeńskiego (Botanická záhrada Univerzity Komenského) – placówka naukowo-pedagogiczna Uniwersytetu Komeńskiego[44];
  • Państwowy Instytut Geologiczny im. Dionýza Štúra (Štátny geologický ústav Dionýza Štúra);
  • Państwowy Instytut Pedagogiczny (Štátny pedagogický ústav);
  • Słowacka Akademia Nauk (Slovenská akadémia vied);
  • Słowacki Instytut Filmowy (Slovenský filmový ústav);
  • Słowacki Instytut Hydrometeorologiczny (Slovenský hydrometeorologický ústav).

Bratysława jako jedna z niewielu stolic europejskich nie ma obserwatorium astronomicznego (najbliższe znajduje się w miejscowości Modra) i planetarium (najbliższe znajduje się w miejscowości Hlohovec)[45][46]. W związku z tym wykłady i obserwacje nieba (przeznaczone tylko dla amatorów astronomii) odbywają się w budynku, który umieszczony jest na terenie Parku Kultury i Wypoczynku w Bratysławie (Astronomický úsek Parku kultúry a oddychu v Bratislave).

W latach 1999-2002 w Bratysławie rozgrywany był kobiecy turniej tenisowy, Eurotel Slovak Indoor.

Kluby i drużyny sportowe

Kluby sportowe z siedzibą w Bratysławie
Nazwa klubu Dyscyplina Liga/Rozgrywki Rok powstania
Inter Bratysława (FK Inter Bratislava) piłka nożna I liga 1940
FC Petržalka 1898 (FC Petržalka 1898, a.s.) piłka nożna III liga 1898
Slovan Bratysława (HC Slovan Bratislava, a.s.) hokej na lodzie Ekstraliga 1921
Slovan Bratysława (ŠK Slovan Bratislava futbal, a.s.) piłka nożna I liga 1919
RC Slovan Bratysława (1.RC Slovan Bratislava) rugby I liga czeska 2003

Transport kolejowy

Transport miejski

Transport lotniczy

Transport wodny

Bratysława utrzymuje stosunki partnerskie z następującymi miastami[47][48]:

Panorama
Panorama

Other Languages

Copyright