Stanisław Czerniewicz (jezuita)

Stanisław Czerniewicz TJ

Stanisław Czerniewicz (ur. 15 sierpnia 1728 w Kownie, zm. 7 lipca 1785) – polsko-litewski duchowny katolicki (prezbiter), jezuita, rektor kolegium jezuitów w Połocku w momencie kasaty Towarzystwa Jezusowego (1773). Został wybrany Wikariuszem Generalnym Jezuitów na terenie Rosji w 1782 r.[1][2].

Po kształceniu zakonnym – filozofia (1747–50) oraz teologia (1753–57) na Akademii Wileńskiej – Czerniewicz wykładał gramatykę i poezję w kolegium jezuitów w Krożach (1750–53) zanim został wysłany do Rzymu gdzie służył w Asystenturze polskiej Towarzystwa (1759–68). Tam zapoznał się z organizacją. W 1770 r. powrócił do Rzeczypospolitej Obojga Narodów aby objąć stanowisko rektora kolegium w Połocku.

W 1769 pod naciskiem Burbonów (zastosowano weto w stosunku do 23 kandydatów) i papieżem został wybrany Klemens XIV, który został zmuszony do obietnicy likwidacji Towarzystwa Jezusowego. W 1772 zamknął on kolegium jezuickie w Rzymie, a następnie wszystkie ich domy i kościoły w krajach papieskich. Ostatecznym ciosem było jego brewe Dominus ac Redemptor, którym uginając się pod presją polityczną zniósł oficjalnie, formalnie Towarzystwo Jezusowe we wszystkich krajach. Sposób przeprowadzenia kasaty zakonu określiła powołana 13 sierpnia 1773 specjalna kongregacja kardynałów i konsultorów do wykonania brewe kasacyjnego, ustanowiona przez papieża, która 18 sierpnia 1773 wydała odpowiednie szczegółowe pismo. Klemens XIV w brewe kasacyjnym zastrzegł jego ważność i moc wykonawczą na określonym terenie od decyzji monarchy panującego w danym kraju. Na terenie Rzeczypospolitej majątkiem pojezuickim z polecenia królewskiego zajęły się Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska[3].

Caryca Katarzyna II demonstrując swą niezależność od polityki Burbonów, na złość papiestwu, a także w uznaniu dla wysokiego poziomu edukacji w kolegiach, pozwoliła jezuitom pozostać na terenach pozyskanych rok wcześniej podczas I rozbioru Polski. Tamtejsi, głównie polscy, jezuici - a było ich wtedy 201, dalej pracowali jak po staremu. Na terenie państwa rosyjskiego zwoływali tymczasowe kongregacje od 1775, wybierając każdorazowo wikariusza generalnego z nadzwyczajnym pełnomocnictwem funkcji głównego przełożonego i tak wybrali (tymczasowego) wikariusza generalnego Stanisława Czerniewicza. On zaś w liście do następcy Klemensa XIV – papieża Piusa VI ego prosił o radę co do dalszego postępowania. Pius VI wyraził w odpowiedzi nadzieję, że „rezultat twej modlitwy, jak ja przewiduję, a ty pragniesz, może być szczęśliwy”. Od 1776 Czerniewicz począł gościć (byłych) jezuitów z innych krajów a w 1779 r. dostał pozwolenie na otwarcie Nowicjatu w Połocku dla nowych kandydatów.

Skoro to się działo nie oficjalnie a on nie miał autorytetu nad zgromadzeniem, Czerniewicz zyskał pozwolenie u lokalnego biskupa i od Katarzyny aby zwołać Regionalną (Polską) Kongregację po to żeby móc wybrać Wikariusza generalnego Towarzystwa. Kongregacja się zebrała w 1782 a 17-go października Czerniewicz costał wybrany na Wikariusza generalnego z pełnomocnictwem przełożonego generaknego. Otwarcie nowicjatu i elewacja wikariusza spowodowały kryzys dyplomatyczny między Katarzyną a Burbonami w Europie, ale Caryca obroniła "swych Jezuitów" za cichą zgodą Piusa VI-ego.

Lojalny konstytucji ignacjańskiej, Czerniewicz po cichu przygotowywał odrodzenie Towarzystwa, prowadząc obszerną korespondencję z byłymi Jezuitami we wielu krajach i informował ich o postępach na terenie Rosji. Jego zrozumienie mentalności rosyjskiej oraz wychowanie i poparcie Towarzystwa w okół niego mu pomagały w rozważaniu jak radzić w bardzo trudnym okresie. Zmarł w lipcu 1785 r.


  • Paul Pierling, Gabriel Gruber et les jésuites réfugiés en Russie, Meudon, 1999.
  • M.J. Rouet de Journel, La Compagnie de Jésus en Russie: un collège de Jésuites à Saint Pétersbourg (1800-16), Paris, 1922.
  • S. Zalenski, Les Jésuites de la Russie Blanche, (2 vol.), Paris, 1886.

Copyright