Palanka

Palanka

Palanka, ufak bir garnizon bulunduran, bir yeri çabucak koruyabilmek için yapılan ahşaptan küçük kaledir.[1][2][3][4][5] Daha ufaklarına parkan adı verilir.[6] Bu tarz tahta çitli savunma noktaları Osmanlı’ya özgü değildi. Kalas istihkamlar Avrupa'nın pek çok bölgesinde kadim zamanlardan beri kullanılagelmekteydi.[7] Nitekim Romalılar birliklerine ev sahipliği yapan etrafı kazıklı çitle çevrili kaleler yapmışlardır.[6]

Tek başlarına yıkılamaz olmasalar da palankalar birbirlerine bağlı yapılardı, eğer palankanın karşı koyamayacağı kadar güçlü bir ordu saldırıya geçerse diğer palankalardaki kuvvetler yardıma koşardı. Palankaların zayıf noktası dış çitlerin ateşe verilmesindeki kolaylıktı,[6] yine de inşasında kullanılan kalaslar rutubetli oldukları için kolayca tutuşturulamazlardı.[7]

Macarca'da "kalecik" anlamına gelen aynı telaffuzlu sözcükten (Mac. palánkvār[2] < Orta Lat. palanca kütük, tomruk < Antik Yun. phálanks, phalang- φάλανξ, φαλαγγ)[3][4] Osmanlı Devleti'nin Balkanlarda Macarlarla mücadelesi sırasında Türk askeri lügatine girmiştir. Osmanlı Döneminde palanka terimi, alındığı bölgeye uygun olarak, sadece Balkanlar ve Macaristan'daki eyaletlerde kullanılagelmiştir. Bugün ise, Bosna-Hersek, Makedonya ve Sırbistan'da birçok şehir adını bu tip hisarcıklardan alır.

Palankalar, etrafı hendekle çevrili bir kazıklı çitten ibaret olabileceği gibi çift sıra kazıklı çitin arasına hendekten çıkartılan, sıkıştırılmış toprak ya da harç doldurularak (dolma duvarı) da inşa edilebilirdi.[7][8] Dolma duvarınını oluşturan iç ve dış duvarlar, harç boyunca uzanan yatay kütüklerle birbirine kenetlenir, tahta dübellerle sabitlenirlerdi.[7] Palankalar başlıca hendek, giriş köprüsü, gözetleme noktası, kuleler ve tabyalar gibi kısımlardan oluşur.[6]

Palankalar ilave surlara ve ek tahkimata yer açmak için çabucak genişletilebilirlerdi. Topçu ateşinin palankayı darmadağın etme ihtimali varsa da palankanın asıl amacı düşman ilerleyişini yavaşlatmaktı. Ayrıca Osmanlı ve hasımları tarafından kullanılan Horasani Palanka adında bir inşa yöntemi top ateşine dayanıklılığı arttırmaktaydı.[7][8]

Antik Yunanistan ve Roma

Hem Yunanlar hem de Romalılar ordugahlarını korumak için palankalar inşa ettiler. Romalı tarihçi Livy, Yunanların palanka inşa yöntemini İkinci Makedonya Savaşı sırasında Romalılarınkine göre ikinci derece olarak tanımlar. Yunanların kazıkları çokça dallı ve kolayca taşınamayacak kadar büyük olduğu gibi birbirinden fazla uzak yerleştirilmişlerdi. Bu, düşman askerlerinin onları dallarından çekerek kökünden sökmelerini, böylelikle içeri girebilmeleri için yeterince büyük bir boşluk yaratmalarını kolaylaştırdı. Romalılarsa daha ufak ve sıkıca yerleştirilmiş kazıklar kullandılar, bu da kökünden sökülmelerini zorlaştırdı.[9]

Osmanlı İmparatorluğu

Osmanlı, Adriyatik'ten Karadeniz'e uzanan sınırını Macar Krallığı ve Avusturya Arşidüklüğü başta olmak üzere Avrupa'daki hasım devletlerden koruyabilmek için palankalardan yararlanmıştır. Bu bölgelerde palankalar Osmanlı sınır savunma sisteminin temel unsuru haline gelmiştir.[6]

  1. ^ ""palanka" teriminin Türkçe Türkçe sözlükte anlamı". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  2. ^ a b "palanka". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  3. ^ a b "palanka". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  4. ^ a b "palanka". 30 Haziran 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  5. ^ "Diyanet İslam Ansiklopedisi - KALE". Erişim tarihi: 4 Eylül 2020. 
  6. ^ a b c d e "Osmanlı Kalelerinden Palanka". 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  7. ^ a b c d e Nicolle, David, Osmanlı Kaleleri 1300-1810 (Ottoman Fortifications 1300-1710), çev. Kahraman Şakul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2011. ISBN: 978-605-295-769-1
  8. ^ a b "Murphey, Rhoads, Ottoman Warfare 1500-1700" (PDF). 21 Mart 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  9. ^ Liv. 33 5. 

Copyright